मातृत्व म्हणजे केवळ जन्मदाती स्त्री नव्हे, तर संपूर्ण सृष्टीला आकार देणारी सृजनशील शक्ती आहे. जिच्या पोटातून जीवन येतं, तिच्याच हृदयातून त्याचं रक्षण आणि संवर्धनही घडतं. जिजामाता हे त्या मातृत्वाचं तेजस्वी प्रतीक होत्या. त्यांच्या अदम्य इच्छाशक्तीमुळे त्यांनी केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांचं नव्हे, तर अखंड धर्मसंस्कृतीचं रक्षण केलं. धर्मकार्यांच्या संरक्षणासाठी त्या अखंड कार्यरत राहिल्या. हिंदू समाजात आत्मगौरव जागृत करण्यासाठी त्यांनी शुद्धीकरणासारख्या महत्त्वपूर्ण उपक्रमांना चालना दिली. त्यांच्या कृतीतून, उपदेशांतून आणि आचारधर्मातून हिंदू मनात आत्मविश्वासाचे दीप प्रज्वलित झाले. “सर्वजनहिताय, सर्वजनसुखाय” ही भावना त्यांनी फक्त बोलून नाही, तर जणू आपल्या जीवनात जगून दाखवली. याचाच परिणाम म्हणून परमेश्वराच्या इच्छेनुसार त्यांनी हिंदू साम्राज्याची मुहूर्तमेढ रोवली. ती रोवली गेली छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या हातून, पण त्यामागे राजमाता जिजामाता यांचे विचार आणि प्रेरणा होती.

शिवरायांचा जीवनपट तेजस्वी होता आणि त्या तेजाचा स्रोत म्हणजे जिजामाता. दूरदृष्टी, राष्ट्रनिष्ठा, आणि धर्मनिष्ठा या सगळ्याचं बाळकडू शिवरायांना जिजाऊंकडून मिळालं. त्या केवळ एक माऊली नव्हत्या त्या गुरू, मार्गदर्शिका आणि प्रेरणेचा स्त्रोत होत्या. त्यांच्या प्रत्येक शब्दात स्फूर्ती होती, त्यांच्या प्रत्येक कृतीत राष्ट्रासाठीची बांधिलकी होती.

शिवरायांचे कर्तृत्व हे जिजामातेच्या धर्मनिष्ठा, राष्ट्रभक्ती आणि अदम्य इच्छाशक्तीनेच बहरत गेलं. त्यांच्या सतेज संस्कारांतूनच हिंदवी स्वराज्याचं बीज अंकुरलं आणि पुढे ते विशाल वृक्षासारखं फुलून आलं. जिजाऊंच्या प्रोत्साहनाने आणि दूरदृष्टीने शिवरायांच्या मनात स्वराज्याचं स्वप्न आकाराला आलं.

स्वराज्य स्थापनेसाठी त्यांनी आपल्या सुखाची, संसाराची आणि मुलाच्या जीवाचीही बाजी लावली. संकटे, अपमान, वेदना यांच्या समुद्रात ही माता अखंड धैर्याने उभी राहिली. तिनं आपल्या कुटुंबसौख्याचं हवन करून धर्मयुद्धाच्या यज्ञात आहुती दिली.

जिजाऊ या विलक्षण दृढनिश्चयी होत्या. त्यांचे मन हे वज्रासारखे मजबूत, संकटांसमोर न डगमगणारे होते. त्यांच्या जीवनात प्रसंग आले कधी वैयक्तिक वेदना, कधी राजकारणातील तडजोडी, कधी अपमानाचे घाव पण प्रत्येक वेळेस त्यांनी त्याला सामोरे जाताना खंबीरतेचा आणि धैर्याचा परिचय दिला. त्यांच्या या अतूट आत्मविश्वासातूनच महाराज घडले. त्यांच्या विचारांची, कठोर निर्णयांची आणि आचरणातील सातत्याची पायाभरणी होती स्वराज्याच्या उभारणीसाठी. जिजाऊंच्या मनातील ही ज्वाळा हीच पुढे हिंदवी स्वराज्याच्या मशालीत रूपांतरित झाली.

'हे राज्य व्हावे ही श्रींची इच्छा' हा मूलमंत्र जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांच्या मनात रुजवला. ही केवळ धार्मिक शिकवण नव्हती, तर ती तत्कालीन समाजात एकजूट निर्माण करण्यासाठी आणि स्वराज्याच्या ध्येयाला दैवी पाठबळ देण्यासाठी एक प्रभावी रणनीती होती. यामुळे सामान्य रयतेमध्येही स्वराज्यासाठी लढण्याची प्रेरणा निर्माण झाली आणि ते केवळ राजासाठी नव्हे, तर 'धर्मासाठी' आणि 'देवाच्या इच्छेसाठी' लढत आहेत अशी भावना रुजली. सतराव्या शतकात, धर्म हा समाजाचा अविभाज्य भाग होता आणि लोकांच्या श्रद्धांवर त्याचा मोठा प्रभाव होता. जिजाऊंनी स्वराज्याच्या निर्मितीला केवळ राजकीय सत्तापालट म्हणून पाहिले नाही, तर त्याला दैवी संकल्प म्हणजे 'श्रींची इच्छा' असे स्वरूप दिले. त्याला धार्मिक अधिष्ठान दिले. यामुळे स्वराज्याचे कार्य केवळ एका राजाचे किंवा सरदारांचे कार्य न राहता, ते संपूर्ण समाजाचे, धर्माचे आणि देवाचे कार्य बनले. याने मावळ्यांमध्ये आणि रयतेमध्ये अदम्य उत्साह आणि निष्ठा निर्माण झाली, कारण ते एका उच्च ध्येयासाठी लढत होते. ही एक मानसशास्त्रीय आणि सामाजिक रणनीती होती, जी लोकांना एकत्र आणण्यासाठी आणि त्यांना त्याग करण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी ठरली. यातून त्यांची हिंदुत्वाप्रतीची निष्ठा दिसून येते.

जिजाऊंनी दाखवून दिले की, सत्ता म्हणजे केवळ सिंहासन नाही, तर ती विचारांची ताकद आहे. कोणत्याही पदाला किंवा सत्तेला टिकवण्यासाठी नैतिक अधिष्ठान (Moral standing) आवश्यक असते. त्यांनी शिवाजी महाराजांना हे नैतिक अधिष्ठान दिले, ज्यामुळे स्वराज्याची सत्ता केवळ बळावर नव्हे, तर मूल्यांवर आधारित होती. त्यांनी स्वतःच्या पुत्राच्या मोहापेक्षा स्वराज्याला अधिक प्राधान्य दिले आणि शिवाजी महाराजांनीही मातेचे स्वप्न पूर्ण करण्याचा प्रण केला. जिजाऊंनी मावळ्यांच्या रक्तात स्वाभिमान पेरला आणि कठीण प्रसंगांतून निभावून जाण्यासाठी लागणारे धैर्य शिवरायांमध्ये तयार केले. त्यांनी 'सत्ता म्हणजे विचारांची ताकद' हे दाखवून दिले, याचा अर्थ सत्ता केवळ सिंहासनावर बसलेल्या व्यक्तीची नसून, ती रयतेच्या कल्याणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या नैतिक विचारांची आहे. शिवाजी महाराजांचे राज्य 'प्रजाप्रेमी' होते आणि 'लोककल्याण आणि न्याय' हे त्यांचे प्रमुख ध्येय होते असे म्हटले आहे. जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांना शिकवले की, खरी सत्ता ही केवळ बळावर किंवा पदावर अवलंबून नसते, तर ती लोकांच्या हितासाठी, त्यांच्या न्यायासाठी आणि त्यांच्या कल्याणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या उदात्त विचारांवर आधारित असते. हे तत्कालीन राजेशाहीच्या विपरीत होते, जिथे सत्ता केवळ राजाच्या वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षेसाठी वापरली जात असे. तिथे जिजाऊंनी सत्तेला लोककेंद्री बनवले, ज्यामुळे स्वराज्याला रयतेचा अलोट पाठिंबा मिळाला.

छ. शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील काही प्रमुख प्रसंगातून दिसून येते की, जिजामाता यांनी केलेले संस्कार त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीत उतरवले.

कल्याणचा सुभेदार प्रसंग:

शिवाजी महाराजांनी कल्याणच्या सुभेदाराच्या सुनेला आदराने साडीचोळी देऊन परत पाठवले आणि स्वराज्यात स्त्रियांवर अत्याचार खपवून घेतले जाणार नाहीत अशी घोषणा केली. ही घटना शिवाजी महाराजांच्या स्त्री सन्मानाच्या शिकवणीचे उत्तम उदाहरण आहे, जी त्यांना जिजाऊंकडून मिळाली होती. या घटनेच्या ऐतिहासिक सत्यतेबद्दल काही वाद असले आणि सभासद बखरीत याचा थेट उल्लेख नसला तरी, ती शिवचरित्राचा अविभाज्य भाग बनली आहे आणि ती जिजाऊंच्या संस्कारांचा आणि शिवाजी महाराजांच्या चारित्र्याचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणून पाहिली जाते. मल्हार रामराव चिटणीस यांनी त्यांच्या बखरीत या घटनेचा उल्लेख केला आहे. या प्रसंगातून शिवाजी महाराजांनी केवळ स्त्री सन्मानच नव्हे, तर शत्रूपक्षातील स्त्रियांना आणि मुलांनाही अभय देण्याचा वारसा निर्माण केला, ज्याची तुलना जगाच्या इतिहासातील इतर राज्यकर्त्यांशी केली जाते.

अफझलखान मोहीम:

अफझलखानाला भेटण्यापूर्वीच जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांना सावध केले होते. त्यांनी 'मुसलमान बेईमान, खान राखीना तुम्हाला' असे बजावले होते. यातून त्यांची दूरदृष्टी आणि शत्रूच्या कपटी स्वभावाची अचूक जाण दिसून येते. अफझलखानाचा वध हा युद्धशास्त्र, नीतिशास्त्र आणि मानसशास्त्र यांचा उत्तम मिलाप होता, तसेच तो युक्ती, बुद्धी आणि शक्ती यांचाही संगम होता. या प्रसंगासाठी शिवाजी महाराजांनी केलेली तयारी, ज्यात खानाच्या वागणुकीचा आणि त्याच्या पोलादी पकडीचा अंदाज घेण्यासाठी तालीम (सराव) करणे समाविष्ट होते, यामागे जिजाऊंच्या रणनीतिक मार्गदर्शनाचा प्रभाव असू शकतो. कवींद्र परमानंदाने 'शिवभारत' मध्ये महाराजांना अंबाबाईची कृपादृष्टी लाभली आणि त्यांचा आत्मविश्वास वाढला असे वर्णन केले आहे, जे जिजाऊंच्या धार्मिक शिकवणी आणि प्रेरणादायी भूमिकेशी सुसंगत आहे. अफझलखान भेटीसारख्या अत्यंत धोकादायक प्रसंगात जिजाऊंनी दिलेला 'मुसलमान बेईमान, खान राखीना तुम्हाला' हा सल्ला केवळ एक आईचा काळजीचा शब्द नव्हता, तर तो शत्रूच्या स्वभावाचे आणि त्याच्या संभाव्य दगाबाजीचे अचूक विश्लेषण होते. यामुळे शिवाजी महाराजांना भेटीसाठी आवश्यक ती पूर्वतयारी करण्यास आणि सावध राहण्यास मदत झाली. जिजाऊंनी केवळ शिवाजी महाराजांना भावनिक आधार दिला नाही, तर त्यांना शत्रूच्या कपटी स्वभावाविषयी व्यावहारिक सल्ला दिला. या सल्ल्यामुळे शिवाजी महाराजांनी भेटीसाठी आवश्यक ती शारीरिक आणि मानसिक तयारी केली, ज्यामुळे अफझलखानाचा वध यशस्वी झाला. हे दर्शवते की जिजाऊ या केवळ संस्कार देणाऱ्या माता नव्हत्या, तर त्या एक कुशल रणनीतिकार आणि राजकीय सल्लागार होत्या, ज्यांनी प्रत्यक्ष युद्धाच्या आणि राजकारणाच्या महत्त्वाच्या प्रसंगात निर्णायक भूमिका बजावली.

न्यायसिंहासनावरील मातृसत्ता: धर्मनीती आणि लोककल्याण

जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांना न्याय समान असावा आणि अपराध करणाऱ्याला कठोरात कठोर शिक्षा देण्याचे धाडस शिकवले. स्वराज्यात दंडनीती (कठोर कायदा) प्रबल असावी, जेणेकरून भ्रष्टाचार आणि वशिलेबाजीला आळा बसेल आणि कोणीही सत्तेचा दुरुपयोग करण्याचे धाडस करणार नाही, अशी त्यांची शिकवण होती. शिवाजी महाराजांचे प्रमुख ध्येय रयतेचा विकास आणि कल्याण हे होते. त्यांनी स्वराज्य स्थापन केल्यानंतर रयतेच्या सर्वांगीण विकासासाठी अनेक योजना आखल्या. त्यांनी शेतकऱ्यांसाठी कायदे केले, व्यापार-उद्योगाला प्रोत्साहन दिले, शैक्षणिक संस्था स्थापन केल्या, धर्म आणि संस्कृतीचे रक्षण केले. महाराज हे रयतेच्या हक्कांचे रक्षण करणारे होते. जिजाऊंनी स्वतः राज्य कारभारावर बारीक लक्ष ठेवले. शिवाजी महाराज मोहिमांवर असताना, जिजाऊंनी राज्याची धुरा सांभाळली. त्यांनी गावागावांतील तंटे-बखेडे मिटवले आणि न्यायनिवाडा करताना त्या अतिशय दक्ष असत. प्रत्यक्ष शिवाजी महाराजांनी दिलेला निर्णय सुद्धा त्यांनी फिरवला होता आणि एका व्यक्तीवरील अन्याय दूर केला होता. हे त्यांच्या प्रशासकीय भूमिकेचे आणि न्यायप्रेमी वृत्तीचे द्योतक आहे. जिजाऊंची प्रशासकीय भूमिका केवळ देखरेखीपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती न्याय वितरणात आणि धोरण निर्मितीमध्ये सक्रिय सहभागाची होती, जसे त्यांच्या शिवाजी महाराजांचे निर्णय न्यायासाठी बदलण्याच्या कृतीतून दिसून येते. यामुळे त्यांच्या प्रशासनावरील थेट प्रभावाचे दर्शन घडते.

जिजाऊ या स्त्रियांचा सन्मान करणाऱ्या एक संवेदनशील स्त्री होत्या. त्यांनी महिलांना शौर्य आणि स्वाभिमानाचे धडे दिले. त्यांनी आपल्या मुलींना आणि इतर महिलांना शिक्षणाचे महत्त्व सांगितले आणि त्यांना स्वावलंबनासाठी प्रोत्साहित केले. जिजाऊंनी त्यांच्या कार्यातून आणि विचारातून महिलांच्या सक्षमीकरणाचे एक आदर्श उदाहरण निर्माण केले. सतराव्या शतकात स्त्री ही केवळ स्वयंपाकघरापुरती नसून समाज व संस्कृती घडवू शकते, हा विचार त्यांनी कृतीतून सिद्ध केला. त्यांनी कर्तृत्व, नेतृत्व आणि मातृत्व या भूमिका एकरूप करून दाखवल्या. अंधश्रद्धा नष्ट करण्याचं काम स्त्री आणि स्त्रीच मोठ्या प्रमाणात करू शकते, हे त्यांनी स्वतःच्या कृतीतून दाखवून दिले. त्याकाळी जिजाऊ त्यांच्या विचारांतून व कृतीतून पावलोपावली अंधश्रद्धांना हादरे देत होत्या. उदाहरणार्थ, 'भूमी कधी शाप देते का? ती तर आपली काळी आई. तिची सेवा करणे हे आपले प्रथम कर्तव्य आहे. घाबरू नका, मी माझ्या शिवबाच्या हातून त्यावर नांगर फिरवते आहे आणि जमीन कसण्याचा शुभारंभ करते आहे. काहीही विपरीत होणार नाही. विश्वास ठेवा' असे सांगून त्यांनी अंधश्रद्धा दूर केल्या. हे त्यांचे दूरगामी विचार आणि समाजाला प्रगतीपथावर नेण्याची त्यांची तळमळ दर्शवते.

हिंदवी स्वराज्य केवळ एक राजकीय संकल्पना नव्हती, तर न्याय, धर्म आणि लोककल्याणासाठी एक सशक्त पाया होता. शिवाजी महाराजांनी 'हिंदवी स्वराज्य' या संकल्पनेला आकार दिला, त्यामध्ये मुख्यतः आत्मसन्मान, स्वावलंबन आणि समानता हे महत्त्वाचे घटक होते. त्यांच्या राजवटीत धर्माची आणि जातीपातीची भिंत न ठेवता, सर्व समाजासाठी समान अधिकार आणि न्याय सुनिश्चित केला जात होता. हे राज्य प्रजाप्रेमी होते, प्रजेला न्याय मिळावा, त्यांचे कल्याण व्हावे, या हेतूने त्यांनी प्रशासन चालवले. त्यांना धर्म, जात, आणि पंथाच्या भेदभावापलीकडे जाऊन समाजासाठी कार्य करण्याची प्रेरणा होती. 'हिंदवी स्वराज्य' म्हणजे लोकांचे हक्क, तसेच राज्यातील प्रत्येक व्यक्तीला न्याय मिळवून देणे यावर भर दिला गेला. त्यांचा विचार असा होता की, राजकीय सत्ता लोकांच्या भल्यासाठीच असावी. जिजाऊंच्या दूरदृष्टीने हे सर्व साकार झाले. शिवाजी महाराजांची वैचारिक, मानसिक, सांस्कृतिक आणि सर्व प्रकारची जडणघडण जिजाऊंमुळेच झाली. महाराजांच्या मनात हिंदवी स्वराजांची प्रेरणा मासाहेबांनी केली आणि त्याचेच फळ आज सर्वत्र दिसत आहे.