टॉम कूपर हे एक आंतरराष्ट्रीय लष्करी विश्लेषक व हवाई युद्धतज्ज्ञ आहेत, त्यांनी अलीकडेच टाइम्स नाऊ नवभारतसाठी नविका कुमार यांना दिलेल्या मुलाखतीत भारत-पाकिस्तान यांच्यातील अलीकडील तीव्र संघर्षावरील आपले विश्लेषण मांडले. त्यांच्या आकलनाचा सविस्तर आढावा येथे घेतला आहे.

टॉम कूपर कोण आहेत व त्यांच्या विश्लेषणाचे सध्यस्थितीत काय महत्व आहे?

टॉम कूपर हे ऑस्ट्रियाचे लष्करी इतिहासकार आणि हवाई युद्ध विश्लेषक आहेत, त्यांचा जन्म १९७० मध्ये व्हिएन्ना येथे झाला. ते ५० हून अधिक पुस्तके आणि १,००० पेक्षा जास्त लेखांचे लेखक आहेत, ज्यामध्ये त्यांनी मध्यपूर्व, आफ्रिका आणि दक्षिण आशियातील लष्करी हवाई संघर्षांवर सखोल संशोधन केले आहे. त्यांनी इराण-इराक युद्ध, अरब देशांच्या हवाई दलांची कार्यक्षमता, आणि सोव्हिएत-डिझाइन केलेल्या फायटर जेट्सच्या वापरावर विशेष लक्ष केंद्रित केले आहे. त्यांच्या विश्लेषणांमध्ये त्यांनी पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र साठवणुकीच्या सुविधांवर भारताच्या अचूक हवाई हल्ल्यांवर प्रकाश टाकला आहे, ज्यामुळे भारताच्या सामरिक क्षमतेची जागतिक स्तरावर ओळख पटली आहे.

१. २०२५ मध्ये भारत-पाकिस्तान संघर्षाच्या संदर्भात भारतीय हवाई दलाच्या कामगिरीचे वर्णन "स्पष्ट विजय" असा केला

भारतीय हवाई दलाची रणनीतिक अचूकता

टॉम कूपर यांच्या विश्लेषणानुसार, भारतीय हवाई दलाने पाकिस्तानच्या हवाई संरक्षण प्रणालीला `निष्क्रिय’ करून त्यांच्या अण्वस्त्र साठवणुकीच्या सुविधांना अप्रत्यक्षपणे लक्ष्य केले. हे हल्ले अत्यंत अचूक होते आणि त्यांनी पाकिस्तानच्या प्रतिकार क्षमतेवर गंभीर परिणाम केला. या कारवाईमुळे पाकिस्तानला अमेरिकेच्या हस्तक्षेपाची मागणी करावी लागली, जे त्यांच्या पराभवाचे स्पष्ट लक्षण होते. अण्वस्त्र साठवणुकीच्या सुविधांवर हल्ला

कूपर यांच्या मते, भारतीय हवाई दलाने पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र साठवणुकीच्या सुविधांवर अप्रत्यक्षपणे हल्ला केला, ज्यामुळे त्या सुविधा वापरण्यायोग्य राहिल्या नाहीत. हा हल्ला अत्यंत अचूकतेने करण्यात आला होता, ज्यामुळे पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र क्षमतेवर गंभीर परिणाम झाला.

पाकिस्तानच्या प्रतिहल्ल्यांचा अपयश

ऑपरेशन सिंदूर दरम्यान, पाकिस्तानने भारतीय लष्करी ठिकाणांवर ड्रोन, क्षेपणास्त्र आणि तोफगोळ्यांद्वारे हल्ले करण्याचा प्रयत्न केला. या हल्ल्यांमध्ये तुर्की बनावटीच्या ड्रोनचा वापर करण्यात आला होता, जे पूर्वी रशिया-युक्रेन युद्धात प्रभावी ठरले होते. पण तरीही भारतीय हवाई संरक्षण प्रणालीने या सर्व हल्ल्यांना यशस्वीरित्या निष्फळ ठरवले. भारतीय हवाई संरक्षण प्रणालीची भूमिका

भारतीय हवाई संरक्षण प्रणाली, ज्यामध्ये स्वदेशी विकसित 'आकाश' क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि रशियन बनावटीच्या S-400 प्रणालीचा समावेश आहे, यांनी पाकिस्तानच्या हल्ल्यांना प्रभावीपणे प्रत्युत्तर दिले. 'आकाश' प्रणालीने ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रांना लक्ष्य करून त्यांना नष्ट केले, तर S-400 प्रणालीने १५ शहरांवर होणारे हल्ले रोखले.

भारताची हवाई प्रबळता आणि रणनीतिक अंमलबजावणी

टॉम कूपर यांनी स्पष्ट केले की, मुशाफ एअर बेसवरील अण्वस्त्र साठवणूक सुविधेच्या प्रवेशद्वारांवर झालेला हल्ला केवळ भौतिक नुकसान नव्हे, तर एक मनोवैज्ञानिक आणि रणनीतिक संदेश होता. या कारवाईने भारताच्या हवाई प्रबळतेचा आणि पाकिस्तानच्या संरक्षण क्षमतेच्या मर्यादांचा स्पष्ट संकेत दिला.

२. अण्वस्त्र साठवणूक सुविधेवर झालेल्या हल्ल्याचे महत्त्व

भू-स्थान निर्धारण आणि व्हिडिओ पुरावे

कूपर यांनी टाइम्स नाऊ नवभारतला दिलेल्या मुलाखतीत स्पष्ट केले की, "या अण्वस्त्र साठवणूक सुविधेच्या दोन्ही प्रवेशद्वारांवर हल्ला झाल्याचे स्पष्टपणे दर्शविणारे व्हिडिओ उपलब्ध आहेत, ज्यांचे भू-स्थान निर्धारण करण्यात आले आहे." या व्हिडिओंमध्ये हल्ल्याच्या ठिकाणांची अचूक ओळख पटविण्यात आली आहे, ज्यामुळे या कारवाईच्या अचूकतेची पुष्टी होते.

रणनीतिक संदेश आणि परिणाम

या हल्ल्याचे महत्त्व केवळ भौतिक नुकसानापुरते मर्यादित नाही, तर त्यामागे एक स्पष्ट रणनीतिक संदेश आहे. कूपर यांच्या मते, "जेव्हा एखाद्या देशाकडून दुसऱ्या देशाच्या अण्वस्त्र साठवणूक सुविधेवर हल्ला होतो, तेव्हा त्याचा अर्थ असा होतो की, हल्ला करणाऱ्या देशाला खात्री असते की, समोरचा देश प्रत्युत्तर देऊ शकणार नाही." या हल्ल्याने पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र साठवणूक क्षमतेवर गंभीर परिणाम झाला असून, त्यांच्या अण्वस्त्र साठवणूक सुविधेच्या प्रवेशद्वारांवर हल्ला झाल्यामुळे त्या सुविधेचा वापर करण्यास अडथळा निर्माण झाला आहे.

"गेम ओव्हर" चे महत्त्व

कूपर यांनी स्पष्ट केले की, जर पाकिस्तान आपल्या अण्वस्त्र साठवणुकीच्या सुविधांमध्ये प्रवेश करू शकत नसेल, तर त्याची अण्वस्त्र क्षमता निष्प्रभ होते. त्यामुळे, भारताने केलेल्या या हल्ल्यामुळे पाकिस्तानची अण्वस्त्र प्रतिउत्तर देण्याची क्षमता निष्क्रिय झाली आहे, असे ते म्हणाले.

भारताच्या हल्ल्याचे सामरिक संदेश

कूपर यांच्या विश्लेषणानुसार, अण्वस्त्र साठवणूक केंद्राच्या प्रवेशद्वारांवर हल्ला करणे ही केवळ सामरिक कारवाई नसून, तो एक स्पष्ट संदेश आहे की भारताला पाकिस्तानकडून कोणतेही प्रभावी प्रतिउत्तर मिळण्याची भीती नाही. त्यांनी सांगितले की, "जेव्हा तुम्ही शत्रूच्या अण्वस्त्र साठवणूक केंद्राच्या प्रवेशद्वारांवर हल्ला करता, तेव्हा तुम्हाला खात्री असते की शत्रू प्रतिउत्तर देऊ शकणार नाही."

पाकिस्तानच्या नकारात्मक प्रतिक्रियांवर टीका

कूपर यांनी पाकिस्तानकडून या हल्ल्याच्या महत्त्वाला कमी लेखण्याच्या किंवा नाकारण्याच्या प्रयत्नांवर टीका केली आहे. त्यांच्या मते, अशा प्रतिक्रियांचा सामरिक वास्तवावर काहीही परिणाम होत नाही. त्यांनी नमूद केले की, "पाकिस्तानकडून या हल्ल्याच्या महत्त्वाला नाकारण्याचे प्रयत्न हे केवळ दिशाभूल करणारे आहेत आणि सामरिक वास्तवापासून लक्ष विचलित करणारे आहेत."

३. पाकिस्तान कडून नकळत पराभवाची मान्यता

युद्धविरामासाठी भारताशी संपर्क साधला

टॉम कूपर यांच्या मते, भारताच्या हवाई दलाने पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र साठवणूक सुविधांवर केलेल्या अचूक हल्ल्यांमुळे पाकिस्तानची प्रतिकारशक्ती निष्प्रभ झाली. या हल्ल्यांनंतर पाकिस्तानकडे प्रत्युत्तर देण्याची क्षमता उरली नव्हती, ज्यामुळे त्यांनी युद्धविरामासाठी भारताशी संपर्क साधला. कूपर म्हणतात, "जर एक पक्ष दुसऱ्याच्या अण्वस्त्र साठवणूक सुविधांवर हल्ला करतो आणि दुसऱ्याकडे प्रत्युत्तर देण्याची क्षमता उरत नाही, तर तो स्पष्ट विजय असतो."

पाकिस्तानच्या प्रतिहल्ला क्षमतेवर भारताचा विश्वास

कूपर यांनी स्पष्ट केले की, अशा प्रकारचा हल्ला करण्याचा निर्णय घेणे म्हणजे भारताची पाकिस्तानच्या प्रतिहल्ला क्षमतेवर असलेली पूर्ण विश्वासार्हता दर्शवते. त्यांच्या मते, भारताचे लष्करी नेते अत्यंत सावधगिरीने निर्णय घेतात आणि अण्वस्त्र साठवणूक केंद्रांवर हल्ला करण्याचा निर्णय सहजपणे घेतला जात नाही.

४. भारताची सामरिक व धोरणात्मक पातळीवर झालेली बदल

टॉम कूपर यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी स्वीकारलेल्या नव्या लष्करी धोरणाला "मूलभूत" असा बदल म्हटले आहे:

यापुढे भारत 'स्ट्रॅटेजिक रेस्ट्रेंट' म्हणजेच सामरिक संयम ठेवणार नाही.

दहशतवादाविरुद्ध थेट प्रतिहल्ला.

अणुहल्ल्याच्या धमक्यांना अधिक मान्यता नाही.

राज्य आणि बिगर-राज्य घटकांमध्ये कोणताही फरक न ठेवणे.

कूपर म्हणतात, हा संदेश—"आमच्याशी खेळू नका. आम्ही तिथे वार करू शकतो जिथे तुम्हाला सर्वाधिक त्रास होईल"—आता पाकिस्तानला स्पष्टपणे कळवण्यात आला आहे.

५. पाकिस्तानच्या प्रतिबंधक क्षमतेवर आणि हवाई संरक्षणावर परिणाम

कूपर यांच्या म्हणण्यानुसार, भारताने पाकिस्तानच्या हवाई संरक्षण यंत्रणेला प्रभावीपणे निष्प्रभ केले. त्यात जमिनीवर आधारित प्रणाली आणि हवाई संरक्षण यांचा समावेश होता, जेणेकरून भारत पाकिस्तानच्या आत खोलवर घुसखोरी करू शकेल.

उदाहरणार्थ, पाकिस्तानच्या एका हवाई तळावर असलेल्या हँगरवर केलेल्या हल्ल्यात ५ अधिकाऱ्यांचा मृत्यू आणि ४० जखमी झाले.

नूर खान एअरबेसवर असलेले C-130 मालवाहू विमान भारताने उद्ध्वस्त केले. हे भारताच्या अचूकतेचं आणि खोलवर घुसण्याच्या क्षमतेचं उदाहरण आहे.

६. शस्त्रसज्जता आणि सामरिक बुद्धिमत्ता

कूपर यांच्या मते, दोन्ही बाजूंनी वापरली जाणारी शस्त्र प्रणाली तांत्रिकदृष्ट्या तुलनात्मक होती. परंतु भारताच्या यशामागे बुद्धिमत्ता (intelligence) आणि सामरिक निर्णयक्षमतेचा मोठा वाटा होता.

सुरुवातीस भारताने पाकिस्तानच्या PL-15 क्षेपणास्त्रांसाठी केलेल्या सहकार्यात्मक लक्ष्यीकरणाचे (cooperative targeting) अचूक मूल्यांकन न केल्याने, भारताला काही प्रमाणात हानी झाली.

मात्र भारताने लगेचच सुधारणा केली आणि प्रथम UAV द्वारे हवाई संरक्षणावर हल्ले केले आणि नंतर महत्त्वाच्या लक्ष्यांवर लक्ष केंद्रित केले. यामुळे सुरुवातीचा धोका भरून निघाला.

७. भारताच्या संयमाची टीका व पाश्चिमात्य मीडियाची पूर्वग्रहदूषित भूमिका

कूपर यांनी भारताच्या पूर्वीच्या संयमशील दृष्टिकोनाची टीका केली. त्यांनी हे राजकीय सावधगिरीमुळे आणि आक्रमक न वाटण्याच्या इच्छेमुळे झालं असल्याचं सांगितलं.

त्यांनी पाश्चिमात्य प्रसारमाध्यमांच्या दुटप्पी भूमिकेवर टीका केली, जी भारताची बाजू कमकुवत दाखवतात आणि पाकिस्तानच्या दहशतवादी इतिहासाकडे दुर्लक्ष करतात.

कूपर यांनी भारताला सल्ला दिला की, पाश्चिमात्य कथा नेहमीच पक्षपाती असतील हे स्वीकारा आणि अधिक ठाम भूमिका घ्या.

८. पाकिस्तानचा पराभव, भारताची वर्चस्वस्थापना

भारताचा स्पष्ट विजय

कूपर यांच्या मते, भारताने पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र साठवणूक केंद्रांवर केलेल्या हल्ल्यांमुळे पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रांच्या सुरक्षिततेबद्दल गंभीर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. पाकिस्तानचा पराभव आणि युद्धविराम

या संघर्षानंतर, पाकिस्तानने युद्धविरामाची विनंती केली. कूपर यांनी या घटनाक्रमावर टिप्पणी केली आहे की, पाकिस्तानने युद्धविरामाची विनंती केली हे भारताच्या लष्करी दबावामुळेच शक्य झाले. त्यांनी म्हटले आहे की, "या मालिकेच्या आघातांनंतर, पाकिस्तानकडे उत्तर देण्यासाठी काहीही उरलेले नाही." (Source: India Strategic)

या संपूर्ण संघर्षात भारताने केवळ सामरिक आणि तांत्रिक पातळीवर पाकिस्तानवर वर्चस्व मिळवले नाही, तर जागतिक पातळीवरही आपली भूमिका ठामपणे मांडली. अण्वस्त्र साठवणूक केंद्रांवर अचूक हल्ले करून भारताने केवळ पाकिस्तानच्या लष्करी क्षमतेला हादरा दिला नाही, तर त्याच्या मनोबलालाही खचवले. युद्धविरामासाठी पाकिस्तानने स्वतःहून पुढाकार घेणे ही भारताच्या स्पष्ट विजयी स्थितीची साक्ष आहे. टॉम कूपर यांचे विश्लेषण अधोरेखित करते की, भारताची धोरणात्मक भूमिका आता संयमाच्या पुढे जाऊन निर्णायक कृतीकडे झुकत आहे. परिणामी, हे संपूर्ण प्रकरण भारताच्या लष्करी ताकदीचा आणि सामरिक बुद्धिमत्तेचा ठळक नमुना ठरते, जो भविष्यातील धोरणांसाठी दिशादर्शक ठरू शकतो.