नाट्यशास्त्राचा उगम, काळ आणि रचना

नाट्यशास्त्राचा काळ निश्चित करणे कठीण असले तरी, त्याचे संकलन साधारणपणे इ.स.पू. २०० ते इ.स. २०० दरम्यान झाले असावे असे मानले जाते. काही अंदाज इ.स.पू. ५०० ते इ.स. ५०० पर्यंतचा काळ देतात. तथापि, त्यातील परंपरा आणि सिद्धांत त्याहूनही प्राचीन आहेत. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीत (इ.स.पू. ५००) उल्लेखलेले 'नटसूत्र' (इ.स.पू. ६००) हे नाट्यशास्त्राचे पूर्वसुरी मानले जातात. वैदिक यज्ञांमधील संवाद आणि सादरीकरण परंपरा यात विकसित झाली. यावरून हे स्पष्ट होते की, नाट्यशास्त्र हे हजारो वर्षांच्या समृद्ध भारतीय नाट्य परंपरेचे संहिताकरण आहे.

नाट्यशास्त्राच्या उपलब्ध प्रतींमध्ये सुमारे ६००० श्लोक असून ते ३६ अध्यायांमध्ये विभागलेले आहेत. परंपरेनुसार मूळ ग्रंथात १२००० किंवा ३६००० श्लोक होते. ग्रंथाची रचना अत्यंत पद्धतशीर असून त्यात नाटकाची उत्पत्ती, नाट्यगृह रचना (अध्याय १-५), रस-भाव सिद्धांत (अध्याय ६-७), अभिनयाचे प्रकार (आंगिक, वाचिक, आहार्य, सात्त्विक - अध्याय ८-२६), नाट्य रचना (दशरूपक - अध्याय १४-२०), संगीत (अध्याय २८-३४) आणि नाट्यमंडळी (अध्याय ३५-३६) अशा सर्व पैलूंचा समावेश आहे.

नाट्यशास्त्राची आधारभूत तत्त्वे

रस सिद्धांत: रस सिद्धांत हा नाट्यशास्त्राचा आत्मा आहे. 'रस' म्हणजे प्रेक्षकाच्या (सह्दय) मनात उत्पन्न होणारा आनंद. कलेचा मुख्य उद्देश प्रेक्षकाला एका अद्भुत स्थितीत नेणे हा आहे. रससूत्राप्रमाणे विभाव (Determinants), अनुभाव (Consequents) आणि व्यभिचारी / संचारी भाव (Transitory States - ३३ प्रकारचे ) यांच्या संयोगातून स्थायी भावाची (Permanent Emotion - ८ प्रकारचे ) जागृती होऊन रसाची निष्पत्ती होते. भरताने आठ रस (शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत) आणि त्यांचे स्थायी भाव सांगितले. नंतर अभिनवगुप्तांनी (१०-११ वे शतक) 'शांत' रसाची भर घालून नऊ रस (नवरस) प्रचलित केले. अभिनवगुप्तांनी 'साधारणीकरण' (universalisation) आणि रसाच्या अनुभवाला आध्यात्मिक अनुभूतीशी (ब्रह्मानंदाशी) जोडले. रस सिद्धांत हा केवळ भावनांचे विरेचन (catharsis) नसून, चेतनेचे उन्नयन करणारा एक सखोल भारतीय तात्त्विक विचार आहे,. जो वेदांत, सांख्य आणि काश्मीर शैवमत यांसारख्या दर्शनांशी जोडलेला आहे.

अभिनय सिद्धांत: अभिनय म्हणजे अभिव्यक्तीची कला, ज्याद्वारे अभिनेता भावांना प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवून रस उत्पन्न करतो. याचे चार प्रकार आहेत: आंगिक, वाचिक, आहार्य (वेशभूषा, रंगभूषा, नेपथ्य) आणि सात्त्विक (आंतरिक भावनांचे प्रदर्शन).

नाट्यधर्मी आणि लोकधर्मी: नाट्यशास्त्रात अभिनयाच्या दोन पद्धती सांगितल्या आहेत: लोकधर्मी (वास्तववादी) आणि नाट्यधर्मी (शैलीबद्ध, सांकेतिक). संस्कृत नाटकात रसनिर्मिती आणि सौंदर्यवृद्धीसाठी नाट्यधर्मी पद्धतीला प्राधान्य दिले जाते.

इतर संकल्पना: वृत्ती (अभिव्यक्तीची ४ शैली - भारती, सात्त्वती, कैशिकी, आरभटी) , प्रवृत्ती (४ प्रादेशिक शैली - अवंती, दाक्षिणात्य, पांचाली, उड्रमागधी) आणि पूर्वरंग (नाटक सुरू होण्यापूर्वीचे १८-२० विधी) या संकल्पना नाट्यप्रयोगाला अधिक समृद्ध करतात.

संस्कृत नाटक परंपरा आणि नाट्यशास्त्र

नाट्यशास्त्र हे संस्कृत नाट्य सिद्धांताचा आणि प्रयोगाचा आधारस्तंभ आहे. त्याचा प्रभाव कथानक रचना (५ संधी ), पात्र योजना (नायक-नायिका भेद, विदूषक ), रस वापर, अभिनय तंत्र आणि नाट्यसंकेतांवर (सूत्रधार, प्राकृत वापर ) दिसतो. धनंजयाचे 'दशरूपक' (१० वे शतक) सारखे ग्रंथ नाट्यशास्त्रावर आधारित असून त्यात नाटकांचे दहा प्रकार (नाटक, प्रकरण, भाण, प्रहसन, डिम, व्यायोग, समवकार, वीथी, अंक, ईहामृग) सांगितले आहेत.

प्रमुख संस्कृत नाटककारांमध्ये अश्वघोष (इ.स. १-२ रे शतक) , भास (इ.स. १-४ थे शतक, १३ नाटके ज्ञात , उदा. स्वप्नवासवदत्तम्, ऊरुभंग), शूद्रक (इ.स. २-५ वे शतक, मृच्छकटिकम्) , कालिदास (इ.स. ४-५ वे शतक, ३ नाटके ज्ञात , उदा. अभिज्ञानशाकुंतलम्), विशाखदत्त (इ.स. ४-८ वे शतक, मुद्राराक्षस) , हर्षवर्धन (७ वे शतक, ३ नाटके ज्ञात , उदा. रत्नावली) आणि भवभूती (इ.स. ७-८ वे शतक, ३ नाटके ज्ञात , उदा. उत्तररामचरित) यांचा समावेश होतो.

संस्कृत नाटकांची नेमकी संख्या सांगणे कठीण आहे. गुप्त काळात (इ.स. ३००-८००) सुमारे ५०-६० नाटके सापडतात. केरळ परंपरेत किमान २८ नाटके (९-२० वे शतक) आहेत. आधुनिक काळात ३००० हून अधिक संस्कृत रचना (नाटकांसहित) झाल्या आहेत. हजारो हस्तलिखिते जगभरातील ग्रंथालयांमध्ये (उदा. बोडलियन लायब्ररी - ८७००, केंब्रिज विद्यापीठ - १६००, लायब्ररी ऑफ काँग्रेस - ५२५, एशियाटिक सोसायटी कोलकाता - ३०००० , शासकीय ग्रंथालय चेन्नई - ७००००, BORI पुणे ) आहेत.

जागतिक नाट्य परंपरांशी तौलनिक अभ्यास

भारतीय नाट्य परंपरेची प्राचीनता इतर प्रमुख जागतिक परंपरांच्या तुलनेत उठून दिसते.

प्राचीन ग्रीक नाट्य (इ.स.पू. ५ वे शतक): डायोनिसस उत्सवातून उगम. ॲरिस्टॉटलचे 'पोएटिक्स' (इ.स.पू. ३३५) हे नाट्यसिद्धांताचे विश्लेषण, ज्यात 'मिमेसिस' (अनुकरण) आणि 'कॅथार्सिस' (भावनांचे विरेचन) या संकल्पना महत्त्वाच्या आहेत. यात कोरस (१२-१५/२४ सदस्य) आणि मुखवट्यांचा वापर महत्त्वाचा होता. सर्व अभिनेते पुरुष होते. नाट्य प्रकार: शोकांतिका, सुखांतिका, सॅटिर प्ले. रंगमंच घटक: ऑर्केस्ट्रा, स्कीनी.

जपानी नो (Noh) नाट्य (१४ वे शतक): कानआमी आणि झेआमी यांनी विकसित केले. 'युगेन' (गूढ सौंदर्य) आणि 'हाना' (क्षणिक सौंदर्य) यावर भर. अत्यंत शैलीबद्ध, संथ, प्रतीकात्मक सादरीकरण, मुखवट्यांचा वापर. झेन बौद्ध धर्माचा प्रभाव. संगीत: हयाशी वाद्यवृंद (४ वाद्ये). कोरस: जिउताई (६-८ गायक). ५ नाट्य प्रकार.

जपानी काबुकी (Kabuki) नाट्य (१७ वे शतक): इझुमो नो ओकुनीने सुरू केले. अधिक लोकप्रिय, भव्य, शैलीबद्ध सादरीकरण. 'ओन्नागाता' (स्त्री भूमिका करणारे पुरुष) , 'कुमादोरी' (भडक रंगभूषा) , 'मिए' (स्थिर पोज) ही वैशिष्ट्ये. संगीत: शामिसेनचा वापर. नाट्य प्रकार: जिदाई-मोनो, सेवा-मोनो, शोसागोटो.

एलिझाबेथन नाट्य (१६-१७ वे शतक): शेक्सपियर, मार्लो, जॉन्सन प्रमुख नाटककार. भाषेवर (ब्लँक व्हर्स ), स्वगतांवर भर. सर्व भूमिका पुरुष करत. ५ अंकी रचना. तौलनिक विश्लेषण:

प्राचीनता: भारतीय नाट्य परंपरेची मुळे वैदिक काळात (इ.स.पू. १५००-१२००) आहेत. नाट्यशास्त्र (इ.स.पू. २०० - इ.स. २००) हे ग्रीक 'पोएटिक्स' (इ.स.पू. ३३५) पेक्षा जुन्या परंपरेचे संहिताकरण आहे. जपानी आणि एलिझाबेथन परंपरा खूप नंतरच्या आहेत.

सिद्धांत आणि सौंदर्यशास्त्र: नाट्यशास्त्र हे नियम व मार्गदर्शनपर आहे, तर पोएटिक्स वर्णनात्मक विश्लेषण आहे. नाट्यशास्त्राची व्याप्ती (नृत्य, संगीत, नाट्यगृह रचना) पोएटिक्सपेक्षा मोठी आहे. रस सिद्धांत (सौंदर्यशास्त्रीय आनंद, आध्यात्मिक उन्नयन) हा ग्रीक कॅथार्सिस (भावनांचे विरेचन) , नो मधील युगेन (गूढ सौंदर्य) किंवा एलिझाबेथन नाटकातील मानसशास्त्रीय वास्तववादापेक्षा वेगळा आणि अधिक सखोल तात्त्विक पाया असलेला आहे.

सादरीकरण: संस्कृत, नो, काबुकी यांमध्ये नृत्य-संगीताचा मोठा सहभाग आहे. या परंपरा अत्यंत शैलीबद्ध आहेत. अभिनेत्यांचा सामाजिक दर्जा विविध परंपरांमध्ये भिन्न होता. नाट्यशास्त्राचा समकालीन वारसा आणि प्रासंगिकता

नाट्यशास्त्राचा प्रभाव आजही भारतीय कलांवर दिसतो.

शास्त्रीय नृत्य आणि संगीत: भारतातील सर्व ८ मान्यताप्राप्त शास्त्रीय नृत्य प्रकार (भरतनाट्यम, कथ्थक, कथकली, ओडिसी इ.) आणि शास्त्रीय संगीत (हिंदुस्तानी, कर्नाटक) यांचा आधार नाट्यशास्त्र आहे. रस, भाव, अभिनय, मुद्रा, १०८ करण या संकल्पना आजही महत्त्वाच्या आहेत. डॉ. पद्मा सुब्रह्मण्यम यांचे करणांवरील संशोधन हे याचे उत्तम उदाहरण आहे.

प्रादेशिक आणि आधुनिक रंगभूमी: कुटियाट्टम (केरळ) सारखे प्रकार नाट्यशास्त्राची परंपरा जपतात. अनेक लोकनाट्य प्रकारांवरही (उदा. यक्षगान, जात्रा, भवाई, रामलीला) त्याचा प्रभाव आहे. स्वातंत्र्योत्तर काळात के.एन. पणिक्कर, रतन थिय्याम, विजय तेंडुलकर यांसारख्या दिग्दर्शक/नाटककारांनी नाट्यशास्त्रातील तत्त्वांचा आधुनिक नाटकात उपयोग केला.

चित्रपट आणि कला शिक्षण: भारतीय चित्रपटांवर, विशेषतः बॉलिवूडवर, रस सिद्धांताचा प्रभाव दिसतो. राष्ट्रीय नाट्य विद्यालय (NSD), संगीत नाटक अकादमी (SNA) , इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र (IGNCA) यांसारख्या संस्था नाट्यशास्त्राच्या अभ्यासाला आणि कला शिक्षणाला प्रोत्साहन देतात.

डिजिटल युग: नाट्यशास्त्राची तत्त्वे (रस, अभिनय, साधारणीकरण) डिजिटल कथाकथन आणि माध्यमांसाठीही प्रासंगिक ठरतात.

हा नाट्यशास्त्र ग्रंथ भारतीय सौंदर्यशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानाचा अमूल्य ठेवा आहे. त्याची मुळे वैदिक काळात (इ.स.पू. १५००-१२००) सापडतात, ज्यामुळे भारतीय नाट्य परंपरा जगातील सर्वात प्राचीन आणि सलग चालत आलेल्या परंपरांपैकी एक ठरते. 'पंचम वेद' म्हणून त्याने कलेला प्रतिष्ठा दिली. रस सिद्धांत, अभिनयाचे प्रकार आणि नाट्यधर्मी/लोकधर्मी पद्धती यांसारख्या संकल्पना आजही भारतीय शास्त्रीय नृत्य, संगीत, प्रादेशिक लोकनाट्ये, आधुनिक रंगभूमी आणि चित्रपट यांना प्रेरणा देतात. जागतिक नाट्य परंपरांशी तुलना करता, भारतीय परंपरेची प्राचीनता, नाट्यशास्त्राची व्यापकता आणि रस सिद्धांताची तात्त्विक खोली अद्वितीय ठरते. जरी काही मर्यादा असल्या तरी, नाट्यशास्त्र हा भारतीय आणि जागतिक कला परंपरेचा अभ्यास करण्यासाठी एक अत्यावश्यक आणि महत्वाचा स्रोत आहे. जो भूतकाळ आणि वर्तमान यांना जोडणारा कालातीत आणि जगातील सर्वात जुनी नाट्य परंपरा असलेला दुवा आहे.

जग आपल्या वसाहतींना वसवण्याच्या धडपडत असताना, सभ्यातांची त्यांना सुतराम शक्यता वाटत नसताना, भारताने कलांचा अविष्कार केला होता. त्यावर शास्त्र लिहिली होती. त्या शास्त्रावर टिकाभाष्य लिहिली होती. संगीत वगैरे तर सामवेदात आलेच पण नाट्यकलाही शिखरावर पोहोचवली होती.